در این مطلب راهبردهای مدیریت استفاده از فضای مجازی در خانواده به ویژه مدیریت استفاده فرزندان و نوجوانان در فضای دیجیتال را با هم بررسی میکنیم.
دنیای دیجیتال در کنار تهدیدهای بالقوه آن پر از شگفتی و فرصتهای پیشرفت است و به خصوص برای کودکان و نوجوانان پرکشش است. با اینحال بسیاری از والدین عمدتاً به دلیل اینکه با دنیای دیجیتال آشنایی زیادی ندارند _دست کم نسبت به فرزندانشان_ در مورد مواجهه با آن نگرانیهایی را تجربه میکنند.
والدین ممکن است برای مدیریت مناسب فضای مجازی، احساس عدم کنترل و بیکفایتی کنند و این موضوع ممکن است به رها کردن نظارت مناسب یا نظارت ناکافی منجر شود.
آیا فضای مجازی برای کودکان و نوجوانان خطرناک است؟
خوشبختانه بر اساس پژوهشهایی که انجام شده، مشخص گردیده است که رسانههای اجتماعی و اینترنت آنقدرها هم که قبلاً در مورد آنها تصور میشد، فضاهای پرخطر و آسیبزایی نیستند؛ بنابراین آنچه که لازم است والدین بدانند ممانعت استفاده فرزندانشان از فضای مجازی نیست بلکه نحوه استفاده از آن است.
در صورتی که از فضای مجازی به صورت بهینه استفاده شود میتواند در گسترش مهارتهای فرزندان و خانواده بسیار موثر باشد. با این نگرش، آنچه که والدین برای مدیریت و نظارت مناسب در این باب به آن نیاز دارند در چند زمینه قابل دسته بندی است؛
اول، افزایش دانش و آگاهی و درک مناسب از دنیای دیجیتال و دومی مهارت های لازم برای مدیریت نحوه استفاده از آن است. مهم است که والدین بدانند مدیریت فضای مجازی به معنی به مبارزه طلبیدن آن نیست بلکه به معنای این است که استفاده از آن را به مسیر و هدف زندگی خانوادگیمان نزدیکتر کنیم.
چگونه نگرش در مورد فضای مجازی میتواند نظارت والدین را تحت تاثیر قرار دهد؟
نگرش و باورهای شما در مورد فضای مجازی تأثیر عمیقی روی فرزندانتان دارد، شما یک الگو هستید و آنچه انجام میدهید بیشتر از آنچه میگویید روی فرزندانتان تاثیر میگذارد. اگر شما در مورد دنیای دیجیتال تشویش داشته باشید این مانع از استفاده فرزندانتان از فضای مجازی نمیشود اما به دلیل اینکه آنها شما را نگران میبینند و فکر میکنند که شما دغدغه خاطر زیادی در مورد آن دارید، در مورد موضوعات مربوط با این فضا با شما صحبت نمیکنند چون نمیخواهند دغدغه شما را بیشتر کنند.
برای نمونه ممکن است که شما در مورد استفاده از یک پلتفرم یا بازی به خصوص، نگرانیهای اغراق آمیزی داشته باشید که متناسب با تجربه فرزندانتان از آنها نیست و این میتواند به شکل متناقضی باعث شود که فرزندان شما به طور کامل به این فضا اعتماد کنند و در صورتی که در این فضا به مشکل برخوردند به دلیل پیش بینی برخورد سرزنش آمیز شما به دلیل اخطارهایی که قبلاً گرفتهاند، در مورد تجارب آسیبزایی که داشتهاند با شما صحبت نکنند، مثلاً اگر در معرض محتوای ترسناک یا جنسی قرار گرفته باشند و احساسات ناخوشایند یا پیچیدهای را تجربه کنند از عنوان کردن آن با شما اجتناب میکنند چون پیش بینیشان این است که شما آنها را سرزنش کنید یا به طور کامل آنها را از حضور در این فضا محروم و مثلاً گوشی یا تبلت را ضبط کنید.
این نوع تشویش و دلهره میتواند خود را به شکل اجتناب از درگیری در دنیای دیجیتال نیز نشان دهد. والدین ممکن است این نگرش را داشته باشند که بچهها بهتر از بزرگسالان این فضا را میشناسند. این نگرش میتواند باعث احساس بیکفایتی در آنها شود یا به شکل متناقضی میتواند منجر به اعتماد کامل به کودکان و نوجوانان در مدیریت مناسب این فضا گردد.
بنابراین والدین نمیتوانند درک درستی از آنچه در دنیای دیجیتال برای فرزندانشان جاذبه ایجاد میکند پیدا کنند و برای مقابله با تهدیدهای آن آمادگی لازم را ندارند درصورتیکه برای نظارت درست بر استفاده از دنیای دیجیتال، داشتن حداقل دانش در مورد آن لازم است.
این نوع نگرشها میتواند باعث شود که شما برای استفاده فرزندانتان از فضای مجازی یا هیچ محدودیت و مرزی نگذارید یا قوانین نامناسب یا ناکافی بگذارید. هر دوی این مواجههها نظارت مناسب بر رفتار آنلاین فرزندانتان را دچار مشکل میکند زیرا قوانین نامناسب نادیده گرفته میشوند یا توسط فرزندان دور زده میشوند که میتواند به بحث و درگیری در خانواده منجر شود و فقدان قوانین نیز باعث میشود فرزندان ما با مشکلات مربوط به دنیای دیجیتال، تنها بمانند و زندگیشان متأثر شود.
راهبردهایی برای مدیریت استفاده از فضای مجازی در خانواده
در ادامه برای مدیریت بهتر استفاده از فضای مجازی راهبردهایی را معرفی میکنیم.
راهبرد شماره یک : قبل از پرداختن به بچهها به خودتان بپردازید
فضای مجازی تنها مورد استفاده فرزندان خانواده نیست و والدین نیز معمولا از آن استفاده میکنند. این موضوع قبلا عنوان شد که تأثیرپذیری کودکان و نوجوانان از شما به عنوان والدین بسیار زیاد است.
جالب است بدانید که حتی در دوره نوجوانی که همسالان کانون مهمی برای نوجوان میشوند، باز هم شما به عنوان والدین اثرگذاری بیشتری بر نوجوانتان دارید، همین طور بهتر است بدانید که وقتی فرزندان شما نوجوان میشوند در اصل نوجوانی هستند که شما بزرگشان کردهاید.
ما به عنوان والدین میخواهیم نحوه استفاده فرزندانمان از فضای مجازی را نظارت کنیم و این کار را از طریق ارائه دانش و آگاهی متناسب با سن و مرزگذاری مناسب انجام میدهیم. هدف نهایی ما این است که آنها متوجه شوند که دلیل این مرزها و قوانین چه هست و به مرور این قوانین را درونی کنند یعنی خودشان بتوانند رفتارشان را تنظیم کنند ولی تا زمانی که آنها بتوانند این کار را بکنند ما باید یک ساختار مناسب استفاده را برای آنها فراهم کنیم و این کار را از طریق الگوسازی انجام میدهیم.
همه باید به قوانین پایبند باشند
این موضوع به این دلیل اهمیت دارد که ما وقتی قوانین استفاده را برای فرزندانمان توضیح میدهیم باید خودمان هم به آن قوانین پایبند باشیم و در اجرای آن مصمم بمانیم.
بنابراین قبل از هرگونه قانون گذاری و ایجاد حد و مرز، بهتر است یک خودپایشی به جهت آگاهی از نحوه استفادهتان از دنیای دیجیتال انجام دهید و ببینید که:
- معمولاً چه مدت زمانی و چه ساعاتی از روز بیشتر از فضای مجازی استفاده میکنید، در این مدت، چطور از آن استفاده میکنید و به چه شکلی آنجا گذران وقت میکنید؟
- آیا نحوه استفاده شما با زندگی فردی و خانوادگیتان تداخل دارد؟
- آیا نحوه استفاده شما به عنوان والد مورد نقد دیگر افراد خانواده است؟
- مثلاً آیا همسرتان از اینکه اوقات کمی را با آنها میگذارنید و بیشتر زمانی را که در منزل حضور دارید در فضای مجازی سپری میکنید به شما تذکر میدهد؟
- آیا شما برای سرگرم کردن فرزندتان به او گوشی میدهید؟
- آیا متوجه شدهاید که فرزندانتان به صفحات و سایتهایی با محتوای غیر اخلاقی دسترسی پیدا کردهاند و این موضوع به دلیل عدم نظارت شما اتفاق افتاده است؟
- آیا شما در مورد نحوه استفاده فرزندتان از فضای مجازی اطلاعات کمی دارید و نمیدانید او آنجا چه کار میکند؟
- برای نمونه آیا میدانید فرزند شما چه بازیهایی انجام میدهد؟
- این بازیها چه نوع محتوایی دارند؟ و ….
گردآوری این اطلاعات بسیار مهم است زیرا اگر شما بخواهید استفاده از دنیای دیجیتال را محدود کنید ممکن است متوجه شوید زمان مشخصی از روز نیست که شما از این فضا استفاده نکنید و در همه ساعات شبانه روز و حتی موقع صرف غذا با خانواده نیز مشغول صحبت با دوستانتان یا چک کردن پیامهایتان میشوید.
با این کار، هم امکان توجیه شدن فرزندتان برای تبعیت از قوانین را کم میکنید و هم امکان نظارت بر قوانینی که گذاشتهاید را با مشکل مواجه میکنید زیرا فضای مجازی توجه شما را از آنچه دور و برتان میگذرد پرت میکند و نمیتوانید عدم پیروی از قوانین را ردیابی کنید و فرزندان شما متوجه میشوند که شما برای این کار جدیتی ندارید و آنها میتوانند به هر صورتی که میخواهند رفتار کنند.
علاوه بر این قبل از ایجاد حد و مرز برای استفاده آنلاین فرزندانتان، دلایل فردی خود برای این کار را مرور کنید. ممکن است متوجه شوید از اینکه فرزند خردسالتان ساعتها وقت خود را پای صفحات نمایش میگذارد به طور ضمنی احساس آسودگی میکنید چون مشغله شما زیاد است یا حوصله بازی با او را ندارید و مشکلی با این مسئله ندارید و صرفاً به دلیل اینکه کارشناسان میگویند که استفاده بچهها از صفحات نمایش باید مدیریت شود میخواهید این کار را انجام دهید اما مواجههتان با این موضوع بیشتر از اینکه یک نظارت منطقی بر اساس شرایط خودتان باشد حالت واکنشی و سرزنش آمیز دارد.
بنابراین بیشتر از اینکه مفید باشد منجر به تنشهای اضافی در محیط خانواده میشود. ممکن است به عنوان یک والد حتی فکر کردن به اینکه زمان استفاده از صفحات نمایش را برای فرزندتان کم کنید به شما استرس وارد کند و برای پر کردن این زمان برنامهای نداشته باشید بنابراین انگیزه زیادی برای این کار نخواهید داشت؛ یا ممکن است ندانید در صورت گرفتن گوشی موبایل از فرزندتان چطور با گریه و قشقرق و بیحوصلگی او مواجه شوید و تمام این دغدغهها بدون اینکه در مورد آنها تأمل کنید از نقطه نظر شما پنهان بمانند و زمانی که با موضوعی به نام مدیریت دنیای دیجیتال رو به رو میشوید بیشتر صورت مسئله با خود داشته باشید تا دغدغهای فردی و فکر شده.
راهبرد شماره 2: ارتباطات درون خانواده را ارتقا دهید و به مسائل روحی خود و اعضای خانواده رسیدگی کنید
قبل از توضیح راهبرد شماره 2 اجازه دهید تا شما را به مطالعه مقاله قبلی خودیاری با موضوع اهمیت احترام به کودکان دعوت کنم؛ مجموعه خودیاری آموزش های فراوانی در حوزه های والدگری و تربیت صحیح کودکان و نوجوانان برای شما فراهم کرده است که میتوانید به رایگان از آن ها استفاده کنید؛ خب برویم سراغ ادامه مطلب:
جملهای هست که میگوید: «تکنولوژی زمانی تبدیل به مشکل میشود که مشکلاتی در ارتباط افراد با هم وجود دارد».
شما ممکن است از این شکایت داشته باشید که فرزند نوجوان شما زمان کمی را با خانواده سپری میکند و دائم با دوستانش در فضای مجازی مشغول صحبت یا وقت گذرانی است یا دست از بازی کردن بر نمیدارد. قبل از اینکه سراغ ایجاد مرزها یا قوانین بروید بهتر است نگاهی به فضای ارتباطی خانواده و روحیه خودتان و فرزندانتان بکنید.
- آیا شما با استرسها یا مشکلاتی درگیر هستید که امکان ارتباط کافی و رضایت بخش با اعضای خانواده را از شما میگیرد؟
- آیا فرزند شما به جز اینکه بیش از اندازه درگیر دنیای آنلاین است مشکلات دیگری نظیر پرخاشگری، زودرنجی، افت تحصیلی و گوشه گیری دارد؟
- آیا اعضای خانواده شما زمانی را در طول روز یا هفته برای گفتگو با یکدیگر دارند؟
- آیا معمولاً با هم غذا میخورید یا هر یک از اعضای خانواده جداگانه غذا میخورند؟
- آیا بحث و مشاجره در خانواده شما زیاد اتفاق میافتد؟
- آیا خانواده شما با مسائل ارتباطی مهم مثل تعارضات زناشویی و والد فرزندی درگیر است که منجر به فاصلهگیری اعضای خانواده از هم شده است؟
اگر پاسخ شما به هر یک از این پرسشها مثبت باشد بنابراین قبل از رسیدگی به استفاده زیاد یا نامتناسب فرزندانتان باید برای پرداختن به مسائل ارتباطی خانواده برنامه ریزی کنید. در صورتی که مشکل ارتباطی و روحی اعضای خانواده نیاز به رسیدگی حرفهای دارد حتماً اقدام کنید اما در صورتی که مسئله عمدهای وجود ندارد میتوانید با ایجاد یک ساختار خانوادگی که ارتباط خوب افراد خانواده را تسهیل میکند شروع کنید. بسته به شرایط خودتان و دیگر اعضای خانواده، زمان با هم بودنتان را افزایش دهید. وعدههای بیشتری را دور یک میز یا یک سفره غذا بخورید، فرصتهایی را برای گپ زدن با همدیگر و صحبت کردن در مورد تجربیات روزمرهتان اختصاص دهید.
ایجاد فضای گفتگویی به فرزندانتان کمک میکند که در مورد خودشان صحبت کنند و شما بیشتر در جریان مسائلشان قرار میگیرید. به عنوان والد، خود را مقید کنید که با ارزش دادن به ارتباط با اعضای خانوادهتان، از پرداختن به کارهای غیر ضروری مثل چک کردن فضای مجازی یا صحبت کردن با همکارتان در مورد روز کاری خسته کنندهتان اجتناب کنید.
ساعتهایی از روز را دور از دنیای دیجیتال بگذرانید مثل زمانهای انتهایی شب یا زمان غذا خوردن. با خانواده خود تفریحات مشترکی در دنیای دیجیتال انجام دهید مثل فیلم دیدن خانوادگی یا بازی آنلاین با فرزندتان.
ارتباطات خارج از خانواده را تقویت کنید، شما به عنوان والدین موظف هستید فرصت ایجاد ارتباط را برای فرزندانتان فراهم کنید، بنابراین زمانهایی را برای دورهمیهای دوستانه و خانوادگی اختصاص دهید.
به نسبت توان اقتصادیتان مسافرت و تفریحات خارج از منزل را در دستور کار خانواده قرار دهید. به خودتان یادآور شوید که ارتقای روابط با همسر و فرزندانتان بسیار مهم است و به نفع خودتان است که فضای درون خانواده را پویا نگه دارید تا از مشکلات آینده جلوگیری کنید.
راهبرد شماره 3 : در مورد نحوه استفاده از فضای مجازی برای فرزندان تان الگو باشید
برای اینکه بتوانید نظارت مناسبتری بر فرزندان خود داشته باشید بهتر است قوانینی را که برای استفاده آنها از ابزارهای دیجیتال تعیین میکنید، خود نیز رعایت کنید.
برای مثال، اگر در مورد زمانهای استفاده از گوشی، این قانون را گذاشتهاید که یک ساعت قبل از خواب، باید آن را کنار بگذاریم، بهتر است خود نیز طبق همان قانون رفتار کنید.
ممکن است فکر کنید چنین چیزی منصفانه و منطقی نیست اما به این فکر کنید که شما نیز به عنوان بزرگسال به خط مشیهایی برای مدیریت زمان استفاده از ابزارهای دیجیتال نیاز دارید و این بهترین فرصت است که بتوانید به رفتار خودتان هم نظم دهید.
علاوه بر این، با چنین رویکردی شما دیگر مجبور نیستید بر سر این موضوع که «چرا قوانین فقط برای ما بچه هاست و نه بزرگترها؟» با فرزندانتان چالش داشته باشید. در مجموع والد بودن کار دشواری است و اینکه یک والد بخواهد الگوی مناسبی برای فرزندانش باشد، میتواند انتخاب دشواری باشد اما نتایج بسیار خوبی در پی دارد.
ادامه دارد….
لاله دستوری؛ روانشناس بالینی
بدون دیدگاه